11-11-15

Nyeuwerpoorte - Dnuwe Porte

Nieuwsgierigheid heeft veelal een ongunstige betekenis ; daarom gebruik ik liever de term "weetgierig" of " dorst naar nuttige kennis" , kennis om te weten waar onze streeknamen vandaan komen ; gewoon even teruggaan in de tijd , het verleden , de geschiedenis van het dorp.

Marc Gillisjans sprokkelde niet alleen de tijd bij elkaar maar ook de toponiemen van onze streek.
Een huzarenstukje om de vele akten te transcriberen en de plaatsen te lokaliseren. Blij dat ik zijn verzameling gratis kan raadplegen.
Soms heb ik het gevoel dat ik aan enkele toponiemen iets extra kan toevoegen.
Een bijdrage over mijn woonplaats Neerpoorten lag reeds te lang te wachten en ik heb genoeg (hypothetische) stof verzameld om er het stof af te kloppen.

Het gehucht Neerpoorten bestond reeds lang , alvast voor °800 toen Carolus Magnus er de verplichte tienden instelde. Eveneens zijn er voldoende littekens uit de periode wanneer de Heren van Museghem hier nog hun stempel drukten.
Zowel het gehucht Neerpoorten als Imde waren een opdeling van het oude allodiale domein van Muso.
De latere Heren van Museghem, die samen met de Heren van Wolvertem uit het geslacht van Jette komen (cfr: le chateaux de Museghem à Jette) en die we situeren rond het einde van het eerste millennium , kochten het oude allodiale domein van Muso op. Heel wat goederen lagen net buiten de grenzen van Meuzegem.
Zo lagen de Meuzegemse bossen (lees Pauwenhof) onder Rossem , net als het Pitsenburgbos.
De "Borchtweyde " lag onder Wolvertem evenals " het Meusegemveld  " ; het " Mingelincksveldeken " lag zowel onder Imde als onder Meuzegem.
In oude akten en landkaarten loopt Neerpoorten soms door tot aan de "Imde Cauter".(zie Kaartboek Wolvertem °1717)

Zo krijg je vreemde situaties die mits enige studie wel te verklaren zijn. De parochiegrenzen van Meuzegem stoppen plots en de " .....innegesetenen van Mosengem ....." moeten hun belastingen (lees tienden) afgeven aan Rossem ; pacht betalen aan de eigenaar en bezwaarde grondcijnzen aan de Kerkinstellingen.

Het is eveneens vreemd dat de Heren van Wolvertem zo weinig tot geen aandeel hebben in Meuzegem en hun aanwezigheid op de cultuurgrond van Imde is ook ver te zoeken.

neerpoorten 2.jpgZo ziet Neerpoorten (rood omlijnd) er uit vanuit de lucht.
Het blauwe gedeelte geeft de oude site van de motteburcht van Meuzegem aan.

Het zwarte gedeelte is het "Nyeuwerpoortsveldeken" van de arme cossaeten (lees boeren).

 

 

  

 

 

 

 

 

Landweg naar Steenhuffel en Londerzeel.JPG

 

Neerpoorten vóór °800.

 

De oudste littekens ( lees perceelindeling ) , vind ik terug op de kaart van Popp.

Perceelnummers 166, 167 en 168 vormen samen 1 blok (blauw gekleurd) en is een onderdeel van nog een groter blok.

Het was eigendom van de Heren van Meuzegem en nadien verkocht (°1294) aan de Commanderij van Pitsemburg.

   

tienden 1.jpg

De oude landweg die het blok doorheen snijdt is er nadien gekomen , bij het in cultuur brengen van het gehucht Neerpoorten en de bos ontginning te Rossem.

Toch moet het gebeurd zijn vóór °800 want bij de instelling van de tienden, is het blok reeds gesplitst.
Voordien moet deze landweg, die naar Steenhuffel en Londerzeel leidde, iets hoger gelegen hebben langs de rand van de bossen van Rossem. (lees Pitsemburgbos).

Nadien kwam er een afsplitsing , een nieuwe weg richting Imde.


Kapruin.JPG

Langsheen de oude weg (groen gekleurd) lag "de Lazarije "(lees begraafplaats pestzieken) van Meuzegem" , volgens de pastoor van Meuzegem :"....... geschonken door de Heren van het dorp ....." .

De landbouwvelden , die volledig omringd waren door hagen , kregen een nieuwe naam "Mengelinckveldeken" (lees gezamenlijk bewerkt veld) en "Cappruyn "(rood gekleurd).

Inderdaad , het geheel omsloten door hagen, heeft de vorm van een kapruin (lees hoed).

 

 

 

 

 

 

 

Meuzegem rond °1000

Donkere tijden ?   Nieuwe machtsheren in Meuzegem ?
In iedere geval , er komt beweging in Meuzegem. Op het einde van het eerste millennium werd er een motte-burcht gebouwd langsheen de Hoelbeek en Nyeuwerpoorten.

Kopie van mottemest.jpgTijdelijk ?  Ja !

Het moet een houten constructie geweest zijn, omringt met een palissade.   Een stenen burcht is uitgesloten ; er zijn noch archeologische sporen noch geschiedkundige meldingen van achtergebleven stenen op het borgveld.   
Toch kan enige dreiging de aanzet zijn geweest om het ouderlijke huis te verlaten en tijdelijk in te ruilen voor een minder comfortabele, maar meer veiliger woonst.

Meestal werden zulke versterkte motte's gebouwd om een nieuw verworven status te etaleren en macht ten toon te spreiden.
We denken dat het huis van Meuzegem geleidelijk aan verarmt en aan status moet inboeten.

 

borgt.jpg

 

Een burcht (blauwe cirkel) bouwen , kan dit zomaar ?  Neen !   Toch niet op die plaats.
De drie instellingen : Kerk, Armentafel en de Pastorale Cure hebben dan een inkomensverlies omdat de plaats waarop de motte staat geen tienden meer voortbrengt.

Hoewel aanvankelijk ALLE cultuurgronden in aanmerking kwamen voor tienden , valt het op dat enkele blokken tiendenvrij zijn. Dit waren woeste gronden ofwel in het bezit van de plaatselijke Heer ; andere blokken waren latere giften of dotaties aan een abdij (rood omlijnd). (Nog later werden sommige teelten zoals klaver vrijgesteld van tiendenrecht.)

 

 

Tiendenkaart blok Meuzegem
Behalve nr 5 (Hof ‘t Eycksken) liggen alle belangrijke plaatsen in het (aanvankelijke) tiendenvrije blok.

1. OLV-hoeve
2. Hof te Meuzegem , het latere Hof van Pitsenborg
3. De kerkdries met daarop de kerk en de latere Hoeve van Dilighem
4. De Pastorij
6. Hofstede " Van der Beken" (°1439) (vrij verkocht door Pitsemburg voor een eeuwigdurende rente, later tijdelijk verhuurd aan Dilighem die er naast een kosterij op plaatste)

meuzegem.jpg

Op de tiendenkaart vinden we een paar opmerkelijke ingrepen. We vermoeden dat er gecompenseerd werd.  Het blijft een zeer moeilijk materie om een tiendenkaart chronologisch te reconstrueren, maar sommige ingrepen liggen voor de hand.

100 roeden.jpg

4 blokken van 100 roeden en 1 blok van 125 roeden (rood gekleurd)

In het manueel van Bartholomeus van der Perre °1618 waren de 125 roeden een " heerlijcke cijns " (lees: eeuwigdurende belasting) van 1 denier (zeer oude muntmaat) voor de 3 kerkinstellingen.  
Ook het nabije hof  " ‘t Eycksken " was met dezelfde cijns bezwaard.

De extra 4 blokken tienden van 100 roeden zien we als vergoeding voor inkomstenderving van de Kerkinstellingen , te wijten aan de oprichting van de motte-burcht (cc°1000) die op tiendegrond lag. 

 

Bij de overdracht in °1112 van de voogdij van onze kerk aan de abdij van Dilighem , moet de abdij zich tevredenstellen met enkele dotaties, waaronder de Kerkdries. Zij kregen dit niet in een geheel ; 1 blok van 100 roeden bleef eigendom van het Hof van Meuzegem. Daarbovenop moet de abdij of haar erfpachter een tiendenblok van 100 roeden afstaan aan de kerkinstellingen van Meuzegem.
Het blauw ingekleurde blok zijn de tienden van Rossem onder Meuzegem. De inwoners van dit blok moeten een deel van hun landopbrengst afstaan aan de kerkinstellingen van Rossem. Deze ingreep is gebeurd met toestemming van de Heren van Meuzegem bij de oprichting van de parochie Rossem. Compensatie ? Jazeker !   We doen een beredeneerde gok , een nieuwe kerk voor Meuzegem (?) en in zandsteen ?

 

Tienden onder Neerpoorten

T in N .jpg

 

 

Ook hier vinden we aanwijzingen die dateren van een latere ingreep.
Een blok , geheel tiendenvrij , op 2 kleinere stukken na.

Aanvankelijk was dit woeste grond van de Heren van Meuzegem. Zij maakten daar een toegang in en plaatsten daar een hofstede op.

Zowel de hofstede als haar bewoners kregen het toponiem Hoelbeke mee , de naam van de waterloop.  (lees : Meuzegembeek/Valbeek)
(zie ook " Domisstadio Hofstadt van der Hoelbeke ")

 

 

 

Verklaring toponiem Nyewerpoorten


In het werk van Marc Gillisjans (Toponymie van Wolvertem) vinden we de verschillende schrijfwijzen : Nieuwerpoorten, Nederpoorten, Nieuwerpoirten, Neerpoorten, Nuwenpoort, Nieupoort, Neerpooten, Neirpoorten en Dnuwe Porte.
Vooral deze laatste vermelding wekt mijn interesse op.

 


Nyeuwerpoort = nieuwe poorters ?


Poorters , "Villicus ".  Burgers.
Poorter is een burger die het recht verwerft om binnen de poorten van een plaats met stadsrechten te wonen.
Onze naaste buren uit Merchtem hadden binnen- en buitenpoorters doordat Merchtem in de 13e eeuw door de Hertog van Brabant werd beloond met een Vrijheid (lees vrije stad) en stadsrechten verkreeg
Vermits noch Meuzegem noch Wolvertem stadsrechten bezaten of verheven werden tot Vrijheid , kan men niet spreken over een poorterschap binnen Wolvertem.

 

 

Nyeuwerpoort = nieuwe poort ?
touril.jpg

 

Er stond destijds inderdaad een poort in Neerpoorten.

Een toreel (Torel / Tourel / Toreell / Thereel / Touril / Correel /Tereel / Tarreel )

Zij verschafte toegang tot " de Hofstadt van der Hoelbeke ".

 

 

 

toreel.JPG 

 

  
Op de kaart van Popp zijn nog duidelijke sporen van de perceelindeling waar te nemen.
Rood = " Hoffstadt van der Hoelbeke "   Blauw gearceerd = Toreel

" de Toreel " bied toegang aan alle percelen van het domein.

nrs 1 en 2 vrij verkocht ( voor de komst van de Commanderij van Pitsemburg).
Nrs 3, 4 en 5 zijn verkocht aan de Commanderij die de percelen in erfpacht gaf aan de abdij van Dilighem. Op perceel nr 3 stond de hofstede.
Nr 6 verkocht aan de pastoor van Meuzegem die het doorverhuurt aan de Cure van Wolvertem.
Nr 7 vrij verkocht , later bekend als de hofstede van "de Boeck" en "van Rhode"

De poort is reeds lang verdwenen , het perceel werd voor de 16e eeuw verkocht.
De hofstede ging voor 1673 tegen de vlakte.
Heeft deze toegangspoort haar naam meegegeven aan het gehucht Neerpoorten ?

 


rogge 5.JPGNyeuwerpoort = nieuw blok land ?

Historicus Verbesselt vermeld dat Nieuwerpoorten een blok land is dat later ontgonnen is : "...... zoals de naam het zelf verklaart ....." . Een nieuw blok land , met een poort/toegang erin.


Op de Popp-kaart van 1859 zien we nog duidelijk een oude (?) , maar andere perceelindeling.

Zeer smalle maar lange stroken ; dit type van indeling vinden we terug bij de landbouwuitbating van arme boeren.

Deze "cossaeten " hadden niet de rijkdom om een paard te onderhouden.  Zij verrichtten hetzelfde werk maar met ossen.

Deze dieren waren minder gewillig en bestuurbaar. Het was een hele klus om en de os en de ploeg 180° te wenden, vandaar die lang gerekte percelen.

Helaas is dit blok land bezwaard met tienden en werd het reeds in cultuur gebracht rond °800 , ten laatste rond °1112.

 


In een acte uit 1542 vinden we een vreemde beschrijving : " .......op een velt geh(eten) voer heyne Ingels nu dnuwe porte veldeken ......"  (lees : NU het Nieuwe Poort Veldeken )
Zou het stuk land vroeger een andere naam gehad hebben ?
Dat zou kunnen vermits het nabije gelegen Hof te Nieuwerpoorten , vooreerst vermeld in °1519 , achteraf in een akte uit °1637 opdook onder een andere naam " .....thof ter Brugge ...."

In de verzameling van Jamees (oude akten van Pitsemburg ) vinden we het toponiem niet terug. Er is enkel sprake in °1281 van een overdracht van 12 bunder gelegen tussen Meuzegem en Imde door Walterus Cram/Crane ; in °1385 een vage vermelding van "...... dat Nuwe lant ....."

1501.jpg

De naam " Nieuwpoorte " duikt een eerste maal op in ° 1501 in een acte van Dilighem met betrekking tot haar " ........ vestiarijen te Nieuwerpoorte ......." (lees hoeve waar klederen gemaakt worden).
De abdij verhuurt deze aan Joannes van Mol voor een termijn van 60 jaar.
25 jaar eerder in °1467 verhuurde de abdij diezelfde hoeve (en de helft van het domein) voor 60 jaar aan Cornelius van Linthout.
De locatie wordt hier anders omschreven " ....... Hoffstadt gelegen onder Mosegem bij Impden , aen't kercken goet van Rossum ...."

Het lijkt erop dat eind 15e eeuw het blok land een nieuwe naam draagt, heringedeeld is , omringd door hagen en voorzien van een nieuwe toegang (poort).
Voorheen moet dit blok deel uitgemaakt hebben van het "Mingelinckxveldeken " (mingel = mengel = verenigd, gezamenlijk ( cfr het Middelnederlands woordenboek van Verdam)) een stuk land dat eertijds met verenigde krachten door de dorpsbewoners werd bewerkt.
Dat is meteen ook een reden waarom in de oude akten dit veld zowel onder Meuzegem als onder Imde te vinden is .
Deze laatste hypothese lijkt mij de meest logische en aanvaardbare verklaring van het toponiem " Nyeuwerpoortegoochelaerth.jpg

 

00:55 Gepost door email : willempy@skynet.be | Permalink | Commentaren (0)

De commentaren zijn gesloten.